Testament Holograficzny – Definicja, Geneza i Kluczowe Aspekty Rozporządzenia Majątkiem

W polskim systemie prawnym, każdy pełnoletni obywatel ma prawo swobodnie rozporządzać swoim majątkiem na wypadek śmierci, a jednym z najprostszych i najbardziej bezpośrednich sposobów realizacji tego uprawnienia jest sporządzenie testamentu holograficznego, znanego również jako testament własnoręczny. Jest to forma testamentu, która, choć uznana za fundamentalną w wielu jurysdykcjach, w Polsce często bywa niedoceniana, a zarazem obarczona pewnymi ryzykami wynikającymi z jej pozornej prostoty. Zrozumienie jego istoty, genezy oraz kluczowych wymagań formalnych jest absolutnie niezbędne dla każdego, kto rozważa uporządkowanie swoich spraw spadkowych.

Istota i Definicja Testamentu Holograficznego

Zgodnie z art. 949 § 1 Kodeksu cywilnego, testament może być sporządzony w ten sposób, że spadkodawca napisze go w całości własnoręcznie, podpisze i opatrzy datą. Jest to legalna definicja testamentu holograficznego – dokumentu, którego autentyczność opiera się na unikalnym charakterze pisma ręcznego testatora. Kluczową cechą tej formy jest jej osobisty i autonomiczny charakter. Brak konieczności angażowania świadków czy notariusza sprawia, że jest to najbardziej dostępna metoda wyrażenia ostatniej woli, jednocześnie pozwalająca na zachowanie pełnej prywatności w procesie jej tworzenia.

W odróżnieniu od innych form testamentów, własnoręczność sporządzenia całości dokumentu stanowi absolutny i niezbywalny warunek jego ważności. Oznacza to, że żadna część treści testamentu nie może być wydrukowana, przepisana maszynowo, ani też podyktowana innej osobie do spisania, nawet jeśli miałaby ona później zostać podpisana przez spadkodawcę. Pismo ręczne jest bowiem nie tylko nośnikiem treści, ale przede wszystkim dowodem autentyczności i samodzielności wyrażonej woli.

Historyczne Korzenie Testamentu Własnoręcznego

Pojęcie testamentu własnoręcznego ma głęboko zakorzenione tradycje w historii prawa. Choć w nowoczesnym brzmieniu kształtowało się przez wieki, jego geneza sięga starożytności. Już w prawie rzymskim, choć początkowo z preferencją dla form ustnych i z udziałem świadków, pojawiały się zalążki idei testamentu osobistego. W V wieku n.e., za panowania cesarzy Teodozjusza II i Walentyniana III, formułowano przepisy legalizujące testament pisemny bez świadków, sporządzony w całości ręką testatora. Mimo że cesarz Justynian I wprowadził szereg reform, które ograniczały tę formę, w średniowiecznych zbiorach prawa germańskiego, takich jak Lex Romana Burgundionum czy Lex Romana Visigothorum, idea testamentu holograficznego przetrwała i rozwijała się, by ostatecznie znaleźć swoje miejsce w kodeksach cywilnych współczesnych państw europejskich, w tym Polski. Ta długa historia świadczy o uniwersalnej potrzebie zapewnienia jednostce możliwości swobodnego i nieskrępowanego rozporządzania swoim majątkiem.

Rola w Przekazywaniu Ostatniej Woli Spadkodawcy

Testament holograficzny, jako wyraz autonomii woli jednostki, odgrywa fundamentalną rolę w planowaniu sukcesji. Pozwala testatorowi precyzyjnie określić, kto i w jakiej części odziedziczy jego majątek, odstępując tym samym od zasad dziedziczenia ustawowego. W sytuacji braku ważnego testamentu, majątek spadkodawcy jest dzielony zgodnie z hierarchią określoną w Kodeksie cywilnym, co często nie odpowiada jego rzeczywistym życzeniom ani złożoności więzi rodzinnych czy osobistych.

Dzięki testamentowi własnoręcznemu spadkodawca może:
* Ustanowić spadkobierców uniwersalnych (nabywających całość lub ułamkową część spadku).
* Powołać do dziedziczenia osoby spoza kręgu spadkobierców ustawowych (np. partnera życiowego, przyjaciół, fundacje).
* Ustanowić zapisy zwykłe lub windykacyjne (czyli przekazać określone przedmioty majątkowe konkretnym osobom).
* Nałożyć na spadkobierców lub zapisobierców polecenia (np. opieka nad zwierzęciem, przekazanie darowizny).
* Wydziedziczyć konkretne osoby, pozbawiając ich prawa do zachowku, w ściśle określonych przez prawo przypadkach.
* Powołać wykonawcę testamentu, który zadba o prawidłową realizację ostatniej woli.

Możliwość indywidualnego kształtowania przyszłości swojego majątku jest kluczowa dla uniknięcia potencjalnych konfliktów rodzinnych i nieporozumień po śmierci. Jasne i jednoznaczne sformułowanie woli w testamencie minimalizuje ryzyko sporów sądowych i kwestionowania intencji spadkodawcy.

Niezbędne Wymogi Formalne dla Ważności Testamentu Holograficznego – Detale Techniczne

Skuteczność prawna testamentu holograficznego jest ściśle uzależniona od spełnienia kilku fundamentalnych wymogów formalnych. Ich niedopełnienie, nawet w drobnej kwestii, może skutkować całkowitą nieważnością dokumentu, a tym samym niemożnością zrealizowania ostatniej woli spadkodawcy. Dlatego też, zrozumienie i precyzyjne zastosowanie tych zasad jest absolutnie kluczowe.

Całkowita Własnoręczność – Krew, Atrament i Charakter Pisma

Najważniejszym i najbardziej rygorystycznym wymogiem jest sporządzenie testamentu *w całości* własnoręcznie przez spadkodawcę. To oznacza, że każda litera, każde słowo i każda cyfra tworząca treść testamentu musi być napisana ręką testatora. Nie jest dopuszczalne sporządzenie testamentu na maszynie do pisania, komputerze, a nawet wypełnienie gotowego formularza. Niedozwolone jest również skorzystanie z pomocy innej osoby, która spisałaby testament pod dyktando testatora, nawet jeśli ten ostatni go później podpisze.

* Dlaczego własnoręczność jest tak ważna?
* Autentyczność: Unikalny charakter pisma ręcznego jest trudny do podrobienia i stanowi podstawowy dowód autentyczności dokumentu. W przypadku sporu, grafolog może potwierdzić, czy pismo należy do testatora.
* Zapobieganie przymusowi i wpływom: Własnoręczne spisanie testamentu znacząco utrudnia wywieranie nacisku na testatora przez osoby trzecie, a także zapobiega manipulacji treścią. Spadkodawca musi aktywnie, osobiście i świadomie przelać swoje myśli na papier.
* Świadomość i namysł: Akt pisania ręcznego wymaga większego skupienia i namysłu niż podpisywanie gotowego dokumentu. To zwiększa prawdopodobieństwo, że wyrażona wola jest przemyślana i rzeczywista.

Wszelkie odstępstwa od zasady własnoręczności, nawet częściowe, mogą prowadzić do nieważności. Jeśli choćby fragment testamentu (np. data, nazwisko spadkobiercy) został napisany przez inną osobę lub został wydrukowany, cały testament może zostać uznany za nieważny. Ważne jest, aby pismo było czytelne. Choć brak perfekcyjnej kaligrafii nie dyskwalifikuje dokumentu, nieczytelne fragmenty mogą prowadzić do trudności interpretacyjnych i w konsekwencji do sporów sądowych.

Podpis Spadkodawcy – Potwierdzenie Woli

Podpis testatora jest drugim niezbędnym elementem testamentu holograficznego. Musi on być umieszczony na końcu dokumentu, by jednoznacznie potwierdzać, że cała treść zawarta powyżej jest jego ostatnią wolą.

* Forma podpisu: Zazwyczaj oczekuje się pełnego imienia i nazwiska spadkodawcy. Jednakże orzecznictwo dopuszcza również podpis w formie skróconej, np. inicjały, pseudonim, czy nawet nieczytelne „bazgroły”, o ile tylko z okoliczności faktycznych (np. stały sposób podpisywania się w innych dokumentach) wynika, że jest to własnoręczny i świadomy podpis spadkodawcy, mający na celu zatwierdzenie treści dokumentu. Należy jednak zawsze dążyć do umieszczenia pełnego imienia i nazwiska, aby uniknąć jakichkolwiek wątpliwości.
* Miejsce podpisu: Podpis musi znaleźć się *pod* treścią rozporządzeń, nie zaś nad nimi czy w ich środku. Potwierdza on, że testator zaakceptował wszystko, co zostało napisane powyżej. Podpisanie na marginesie lub w innym nietypowym miejscu może podważyć ważność.

Data Sporządzenia – Chronologia i Zdolność do Czynności Prawnych

Choć brak daty nie zawsze czyni testament holograficzny nieważnym (art. 949 § 2 k.c. stanowi, że brak daty nie pociąga za sobą nieważności testamentu, jeżeli nie wywołuje wątpliwości co do zdolności spadkodawcy do sporządzenia testamentu, co do treści testamentu lub co do wzajemnego stosunku kilku testamentów), jej umieszczenie jest wysoce zalecane, a w praktyce wręcz niezbędne.

* Wątpliwości co do zdolności: Data pozwala na ustalenie, czy w momencie sporządzania testamentu spadkodawca posiadał pełną zdolność do czynności prawnych (był pełnoletni i nieubezwłasnowolniony, a także nie znajdował się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli – np. pod wpływem choroby psychicznej, demencji, silnych leków).
* Wzajemny stosunek testamentów: Jeśli spadkodawca sporządził kilka testamentów, data jest kluczowa dla ustalenia, który z nich jest najnowszy i tym samym uchyla (w całości lub części) testamenty wcześniejsze. Bez daty rozstrzygnięcie tej kwestii może być niemożliwe.
* Zmiana okoliczności: Data może być istotna w kontekście oceny intencji testatora w przypadku zmiany okoliczności życiowych lub prawnych.

Dlatego, pomimo formalnego dopuszczenia braku daty pod pewnymi warunkami, każdy testament holograficzny powinien zawierać precyzyjną datę sporządzenia (dzień, miesiąc, rok), zapisaną własnoręcznie przez testatora.

Brak Konieczności Angażowania Świadków i Notariusza

Jedną z najbardziej charakterystycznych cech testamentu holograficznego jest to, że jego ważność nie wymaga obecności świadków ani udziału notariusza. To sprawia, że jest to forma niezwykle elastyczna i dostępna w każdej chwili i w każdym miejscu, nawet w warunkach ekstremalnych (np. w podróży, w szpitalu, w odosobnieniu).

* Zalety:
* Prywatność: Spadkodawca może sporządzić testament w całkowitej tajemnicy, bez ujawniania swojej woli osobom trzecim.
* Dostępność: Brak konieczności organizowania spotkań, umawiania terminów czy ponoszenia kosztów (jak w przypadku testamentu notarialnego) czyni tę formę wyjątkowo łatwą do sporządzenia.
* Szybkość: Możliwość natychmiastowego sporządzenia testamentu jest nieoceniona w sytuacjach nagłych lub kryzysowych, gdy czas odgrywa kluczową rolę.

* Ryzyka (związane z brakiem świadków):
* Łatwiejsze podważenie: Brak świadków utrudnia udowodnienie, że testament został sporządzony w stanie świadomości i swobodnie. Potencjalni spadkobiercy ustawowi mogą próbować podważyć jego ważność, argumentując, że testator był pod wpływem choroby, nacisku lub nie miał pełnej świadomości.
* Brak profesjonalnego doradztwa: Własnoręczne sporządzenie testamentu bez konsultacji prawnej zwiększa ryzyko błędów formalnych lub nieprecyzyjnych sformułowań, które mogą utrudnić lub uniemożliwić realizację woli testatora.

Możliwość Sporządzenia w Języku Obcym

Polskie prawo nie nakłada obowiązku sporządzania testamentu holograficznego w języku polskim. Oznacza to, że osoba władająca innym językiem może spisać swoją ostatnią wolę w tym języku, pod warunkiem, że spełnione są wszystkie pozostałe wymogi formalne (własnoręczność, podpis, data).

* Ułatwienie dla obcokrajowców: Jest to szczególnie istotne dla osób mieszkających w Polsce, które nie posługują się biegle językiem polskim, a także dla Polaków mieszkających za granicą, którzy chcą, aby ich testament był ważny również w Polsce.
* Wyzwanie interpretacyjne: Po śmierci testatora, testament sporządzony w języku obcym będzie wymagał urzędowego tłumaczenia przez tłumacza przysięgłego. Warto zadbać o to, aby sformułowania były jasne i jednoznaczne, by uniknąć ewentualnych rozbieżności interpretacyjnych, które mogłyby prowadzić do sporów. W przypadku skomplikowanego majątku lub złożonych rozporządzeń, nawet z uwagi na ten aspekt, zaleca się konsultację z prawnikiem.

Kto Może Sporządzić Testament Holograficzny? Analiza Zdolności Testowania

Aby testament holograficzny, a także jakikolwiek inny testament, był ważny i skuteczny prawnie, musi zostać sporządzony przez osobę posiadającą pełną zdolność testowania. Jest to specyficzny rodzaj zdolności do czynności prawnych, odnoszący się bezpośrednio do możliwości swobodnego i świadomego rozporządzania majątkiem na wypadek śmierci.

Podstawowe Wymogi Zdolności Testowania

Zdolność testowania jest warunkowana przez dwa kluczowe elementy: pełnoletność i pełną zdolność do czynności prawnych.

1. Pełnoletność: Zgodnie z polskim prawem, testament może sporządzić jedynie osoba, która ukończyła 18 lat. Małoletni, nawet ci którzy osiągnęli wiek szesnastu lat i uzyskali zgodę sądu na zawarcie małżeństwa, nie mogą sporządzić testamentu. Jest to wymóg bezwzględny, a testament sporządzony przez osobę niepełnoletnią jest z mocy prawa nieważny.
2. Pełna Zdolność do Czynności Prawnych: Oznacza to, że testator nie może być ubezwłasnowolniony całkowicie. Osoba ubezwłasnowolniona całkowicie, z uwagi na stan psychiczny lub niedorozwój umysłowy, nie jest w stanie podejmować świadomych i swobodnych decyzji prawnych, w tym sporządzać testamentu. Testament sporządzony przez taką osobę jest bezwzględnie nieważny.
* Co istotne, status ubezwłasnowolnienia częściowego nie pozbawia zdolności do testowania. Osoba ubezwłasnowolniona częściowo może sporządzić testament, o ile spełnia pozostałe warunki co do świadomego i swobodnego wyrażenia woli.

Indywidualne Cechy Testatora – Świadomość i Swoboda Woli

Poza formalnymi ramami pełnoletności i zdolności do czynności prawnych, kluczowe są także faktyczne cechy testatora w momencie sporządzania testamentu. Testament jest nieważny, jeżeli został sporządzony:
* W stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli.
* Pod wpływem błędu uzasadniającego przypuszczenie, że gdyby spadkodawca nie działał pod wpływem błędu, nie sporządziłby testamentu tej treści.
* Pod wpływem groźby.

Te okoliczności mogą być trudne do udowodnienia w praktyce, ale ich zaistnienie, stwierdzone przez sąd, prowadzi do unieważnienia testamentu.

* Stan wyłączający świadomość/swobodę: Odnosi się do sytuacji, gdy testator w momencie pisania testamentu nie był w stanie w pełni zrozumieć sensu swoich działań lub nie był w stanie swobodnie kierować swoim postępowaniem. Może to być spowodowane:
* Chorobami psychicznymi: Takimi jak choroba Alzheimera, zaawansowana demencja, psychozy.
* Silnymi lekami/substancjami odurzającymi: Które znacząco zaburzają percepcję i zdolność krytycznej oceny.
* Ekstremalnymi stanami emocjonalnymi: Silny stres, szok, choć tu granica jest bardziej płynna.
W takich przypadkach, nawet jeśli osoba jest formalnie pełnoletnia i nieubezwłasnowolniona, testament może zostać uznany za nieważny.

* Błąd: Musi być to błąd istotny, który gdyby nie istniał, testator wcale by testamentu nie sporządził albo nadałby mu inną treść. Przykłady to pomyłka co do osoby spadkobiercy, czy przekonanie o jego śmierci.

* Groźba: Testament sporządzony pod wpływem przymusu, fizycznego lub psychicznego, jest nieważny. Musi to być groźba bezprawna i poważna, która wywołuje obawę u testatora.

Zdolność Fizyczna do Pisania

W kontekście testamentu holograficznego, zdolność testowania obejmuje również fizyczną zdolność do własnoręcznego pisania. Jak już wspomniano, cały dokument musi być spisany ręką testatora. Co jednak w sytuacji, gdy osoba ma ograniczoną sprawność ruchową?

* Interpretacja „własnoręczności”: Orzecznictwo i doktryna są zgodne, że „własnoręczność” nie odnosi się wyłącznie do pisania ręką w tradycyjnym sensie. Dopuszczalne jest sporządzenie testamentu przy użyciu innych części ciała (np. ustami, stopami), o ile spadkodawca czyni to osobiście i jest to jego stały, znany sposób komunikacji pisemnej. Kluczowe jest, aby pismo było autentycznym wytworem woli testatora, niezależnie od użytej kończyny.
* Pomoc w utrzymaniu ręki: Dopuszczalna może być pomoc innej osoby w fizycznym podtrzymywaniu ręki testatora, jeśli sam testator inicjuje ruchy pisania, a osoba pomagająca jedynie stabilizuje jego dłoń, nie dyktując treści ani nie prowadząc ręki. Granica jest tu jednak bardzo płynna i w praktyce może to być przedmiotem sporów. Zaleca się unikanie takich sytuacji, aby nie budzić wątpliwości co do autentyczności woli testatora.

Podsumowując, sporządzenie ważnego testamentu holograficznego wymaga od testatora nie tylko spełnienia formalnych kryteriów wieku i zdolności prawnej, ale także bycia w stanie pełnej świadomości i swobody psychofizycznej w momencie jego pisania, a także posiadania faktycznej zdolności do własnoręcznego przelania swojej woli na papier.

Praktyczne Aspekty Sporządzania i Skuteczności Testamentu Holograficznego

Sporządzenie testamentu holograficznego, choć z pozoru proste, wymaga precyzji i świadomości prawnych konsekwencji każdego sformułowania. Poza spełnieniem wymogów formalnych, istotne jest również odpowiednie ukształtowanie jego treści oraz zrozumienie zasad dotyczących jego ważności w czasie i możliwości zmian.

Zawartość i Precyzja Testamentu

Treść testamentu holograficznego jest wyłączną domeną woli testatora. Może on zawierać różnorodne rozporządzenia, ale zawsze powinny one być sformułowane w sposób jasny i jednoznaczny, aby uniknąć późniejszych sporów interpretacyjnych.

* Powołanie spadkobiercy/spadkobierców: To fundamentalne rozporządzenie, w którym testator wskazuje osoby lub podmioty (np. fundacje), które mają odziedziczyć całość lub określoną część jego majątku. Ważne jest precyzyjne określenie spadkobierców (imię, nazwisko, data urodzenia, stopień pokrewieństwa – jeśli ma to znaczenie).
* Zapisy zwykłe i windykacyjne:
* Zapis zwykły: polega na tym, że testator zobowiązuje spadkobiercę do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz konkretnej osoby (zapisobiercy). Przykład: „Zobowiązuję mojego syna Jana do przekazania mojej kolekcji znaczków córce Marii”. Zapisobierca zwykły ma roszczenie o spełnienie zapisu.
* Zapis windykacyjny: (wprowadzony w 2011 r. i możliwy tylko w testamencie notarialnym, więc nie dotyczy holograficznego – *uwaga, tutaj błąd w pierwotnym tekście, muszę poprawić i wyjaśnić, że zapis windykacyjny jest możliwy tylko w testamencie notarialnym!*). Poprawka: Zapis windykacyjny jest nową instytucją prawa spadkowego, która umożliwia testatorowi rozporządzenie konkretnymi składnikami majątku (np. nieruchomością, samochodem, prawem własności) na rzecz zapisobiercy *bezpośrednio z chwilą śmierci*, bez konieczności pośrednictwa spadkobiercy. Niestety, ze względu na stopień formalizmu, zapis windykacyjny może być ustanowiony wyłącznie w testamencie sporządzonym w formie aktu notarialnego (art. 981(1) Kodeksu cywilnego). W testamencie holograficznym możliwe jest jedynie ustanowienie zapisu zwykłego.
* Polecenia: Testator może nałożyć na spadkobiercę lub zapisobiercę obowiązek określonego działania lub zaniechania, nie czyniąc nikogo wierzycielem (np. „Polecam mojemu spadkobiercy, aby zaopiekował się moim psem do końca jego dni”, „Polecam, aby część mojego majątku została przeznaczona na budowę pomnika”).
* Wydziedziczenie: W ściśle określonych przypadkach (np. uporczywe niedopełnianie obowiązków rodzinnych, umyślne przestępstwo przeciwko spadkodawcy), testator może pozbawić zstępnych, małżonka i rodziców prawa do zachowku. Musi to być wyraźnie wskazane w testamencie z podaniem uzasadnienia.
* Powołanie wykonawcy testamentu: Testator może wskazać osobę, która będzie zarządzać majątkiem spadkowym, spłacać długi spadkowe, wykonywać zapisy i polecenia, a także wydawać spadkobiercom majątek spadkowy. Jest to niezwykle przydatne, zwłaszcza w skomplikowanych sprawach spadkowych.

Kluczową zasadą jest, aby treść testamentu była napisana językiem prawniczym, ale przystępnym i nie pozostawiającym marginesu na dowolną interpretację. Użycie potocznych sformułowań, niejasnych zwrotów czy skrótów może zniweczyć zamierzony efekt. Zaleca się zatem precyzyjne opisywanie zarówno majątku, jak i osób obdarowanych.

Jak Długo Testament Holograficzny Jest Ważny?

Testament holograficzny, podobnie jak inne formy testamentów, co do zasady nie ma określonego terminu ważności. Raz sporządzony i ważny prawnie, obowiązuje aż do momentu jego zmiany lub odwołania przez testatora. Oznacza to, że może on obowiązywać przez wiele lat, a nawet dziesięciolecia, skutecznie kształtując porządek dziedziczenia po śmierci jego twórcy.

* Brak terminu wygaśnięcia: Nie ma przepisu, który by stanowił, że testament traci ważność po upływie określonego czasu.
* Późniejsze testamenty: Każdy kolejny ważny testament, który zawiera rozporządzenia sprzeczne z poprzednimi, automatycznie uchyla te wcześniejsze rozporządzenia w zakresie, w jakim są one ze sobą sprzeczne. W praktyce, sporządzenie nowego testamentu zazwyczaj oznacza całkowite odwołanie poprzedniego, chyba że testator wyraźnie w nowym dokumencie zaznaczy, że poprzedni testament pozostaje w mocy w określonym zakresie.
* Zmiana woli spadkodawcy: Najczęstszym powodem „niewykonania” testamentu nie jest jego wygaśnięcie, lecz świadoma zmiana woli testatora, wyrażona w nowym dokumencie lub poprzez odwołanie poprzedniego.

Zmiana i Odwołanie Testamentu Własnoręcznego

Wola spadkodawcy może ulegać zmianom w ciągu życia. Polskie prawo cywilne zapewnia pełną swobodę w zakresie zmiany lub odwołania sporządzonego testamentu. Testator może to uczynić w dowolnym momencie, pod warunkiem zachowania wymaganej formy.

* Sposoby zmiany lub odwołania:
1. Sporządzenie nowego testamentu: Jest to najczęstszy i najbardziej formalny sposób. Nowy testament, zawierający odmienne rozporządzenia, automatycznie uchyla wcześniejszy w zakresie, w jakim nie można ich pogodzić. Jeśli nowy testament wyraźnie odwołuje poprzedni, ten ostatni traci ważność w całości. Ważne jest, aby nowy testament spełniał wszelkie wymogi formalne – musi być własnoręczny, podpisany i opatrzony datą.
2. Odwołanie testamentu przez zniszczenie: Testator może odwołać testament, niszcząc go fizycznie (np. poprzez podarcie, spalenie). Akt ten musi być dokonany przez testatora świadomie i z zamiarem odwołania testamentu. Przypadkowe zniszczenie nie powoduje odwołania.
3. Odwołanie testamentu przez pozbawienie cech, od których zależy jego ważność: Np. usunięcie podpisu lub daty z zamiarem odwołania.
4. Złożenie oświadczenia o odwołaniu: Testator może złożyć odrębne oświadczenie w testamencie, że odwołuje poprzedni testament lub jego konkretne postanowienia. Takie oświadczenie również musi spełniać formę testamentu.

* Skutki odwołania/zmiany:
* W przypadku całkowitego odwołania testamentu, zastosowanie znajdą zasady dziedziczenia ustawowego, chyba że istnieje inny, wcześniejszy testament, który stanie się wówczas skuteczny.
* W przypadku częściowej zmiany, nowy testament będzie obowiązywał w zakresie zmienionym, a poprzedni w pozostałym zakresie.
Niezwykle ważne jest, aby proces zmiany lub odwołania był przeprowadzony z dbałością