Manila: Tętniąca Życiem Stolica Filipin – Przewodnik po Metropolii Archipelagu
Manila, miasto o niezłomnym duchu i fascynującej historii, to nie tylko stolica Filipin, ale także pulsujące serce archipelagu, dynamicznie rozwijające się centrum kultury, gospodarki i polityki. Usytuowana na strategicznej wyspie Luzon, u ujścia rzeki Pasig do rozległej Zatoki Manilskiej, metropolia ta od wieków pełni funkcję kluczowego węzła handlowego i kulturalnego. Wchodząc w skład gigantycznej konurbacji Metro Manila (oficjalnie National Capital Region – NCR), liczącej ponad 13 milionów mieszkańców (dane z 2020 roku dla miasta Manili to ponad 1,8 miliona, zaś dla całego NCR ponad 13,4 miliona), Manila stanowi epicentrum filipińskiego życia, odzwierciedlając złożoną mozaikę wpływów azjatyckich, hiszpańskich i amerykańskich, które ukształtowały współczesny naród.
Od swoich prekolonialnych początków, przez burzliwe czasy kolonializmu, aż po status niezależnej stolicy, miasto nieustannie ewoluuje, zmagając się z wyzwaniami szybkiej urbanizacji, nierówności społecznych i zagrożeń naturalnych, jednocześnie dumnie prezentując swoje bogate dziedzictwo i niezachwianą witalność. Dla każdego, kto pragnie zrozumieć filipiny stolica jest punktem wyjścia, oferującym wgląd w złożoną duszę tego kraju. To tutaj krzyżują się ścieżki historii i nowoczesności, tworząc unikalne połączenie tradycji i postępu.
Położenie i Geografia: Fundament Manili
Geograficzne usytuowanie Manili jest kluczowe dla zrozumienia jej historycznego znaczenia i obecnej roli. Miasto leży na zachodnim wybrzeżu wyspy Luzon, największej i najbardziej zaludnionej wyspy Filipin, która stanowi ponad jedną trzecią powierzchni lądowej kraju. Jego centralnym punktem jest ujście rzeki Pasig do Zatoki Manilskiej, naturalnego portu, który od wieków stanowił strategiczną bramę dla handlu i komunikacji morskiej. Rzeka Pasig, choć krótka, odgrywa fundamentalną rolę w życiu miasta, dzieląc je na północną i południową część i służąc jako ważna arteria transportowa, choć dzisiaj jej ekologiczny stan jest przedmiotem wielu interwencji.
Zatoka Manilska, będąca jednym z największych naturalnych portów na świecie, umożliwiła rozwój Manili jako centrum handlowego już w czasach przedkolonialnych, a później jako kluczowego punktu dla hiszpańskiego handlu galeonowego. Dziś pozostaje tętniącym życiem portem, obsługującym ogromny wolumen towarów, co czyni Manilę niezastąpionym ośrodkiem logistycznym dla całego archipelagu. Położenie w zachodniej części Filipin, osłonięte od otwartego Pacyfiku, zapewniało pewien stopień ochrony, choć region jest nadal narażony na silne tajfuny, trzęsienia ziemi (ze względu na położenie w Pacyficznym Pierścieniu Ognia) i powodzie. Niska wysokość nad poziomem morza w wielu częściach miasta sprawia, że jest ono szczególnie podatne na skutki podnoszenia się poziomu morza i intensywnych opadów.
Manila to tylko jeden z 16 miast i jednej gminy, które tworzą Metro Manila, znane również jako National Capital Region (NCR). W skład NCR wchodzą takie miasta jak Quezon City (największe pod względem powierzchni i ludności), Makati (centrum finansowe), Pasig, Taguig i inne. Manila właściwa, choć nie największa, pozostaje symbolem i historycznym jądrem tej rozległej aglomeracji.
Od Maynilad do Metropolii: Bogata Historia Manili
Historia Manili to fascynująca saga opowiadająca o podbojach, oporze, dewastacji i odrodzeniu. Zanim przybyli Hiszpanie, obszar ten był znany jako Maynilad (lub May-nilad), nazwany tak od kwitnących wierzb wodnych (nilad) wzdłuż rzeki Pasig. Był to tętniący życiem, ufortyfikowany muzułmański ośrodek handlowy rządzony przez Radżaha Sulaimana, utrzymujący kontakty handlowe z Chinami, Indiami i sąsiednimi królestwami Azji Południowo-Wschodniej. To właśnie to strategiczne położenie i bogactwo przyciągnęły uwagę hiszpańskich konkwistadorów.
W 1571 roku Miguel López de Legazpi, po serii potyczek, ustanowił Manilę stolicą nowo utworzonej kolonii hiszpańskiej. To zapoczątkowało długi okres hiszpańskiej dominacji, która trwała ponad 300 lat. Legazpi założył Intramuros, ufortyfikowane miasto wewnątrz murów, które stało się centrum hiszpańskiej administracji, wojska i religii. Manila szybko stała się sercem handlu galeonowego Manila-Acapulco, łączącego Azję z Ameryką i Europą, co przyniosło miastu ogromne bogactwo, ale także status strategicznego celu dla innych potęg kolonialnych. Świadectwem tego było krótkotrwałe zajęcie Manili przez Brytyjczyków w latach 1762-1764 podczas wojny siedmioletniej, co pokazało jej globalne znaczenie.
Pod koniec XIX wieku, Filipiny stały się areną walk o niepodległość. Rewolucja Filipińska przeciwko Hiszpanii, a następnie wojna hiszpańsko-amerykańska, doprowadziły do przejęcia kontroli nad wyspami przez Stany Zjednoczone w 1898 roku. Pod rządami amerykańskimi Manila przeszła znaczącą modernizację infrastrukturalną i urbanistyczną, budując drogi, szpitale i systemy edukacyjne w stylu zachodnim. Rozwój miasta nabrał tempa, jednak amerykańska dominacja również była kwestionowana.
Najtragiczniejszy okres w historii Manili nastąpił podczas II wojny światowej. Po japońskiej inwazji i zajęciu miasta w 1942 roku, Manila została ogłoszona „otwartym miastem”, aby uniknąć zniszczeń, jednak pod koniec wojny, w Bitwie o Manilę w lutym i marcu 1945 roku, miasto stało się piekłem na ziemi. W walkach między siłami amerykańsko-filipińskimi a broniącymi się Japończykami, Manila została niemal całkowicie zrównana z ziemią, ponosząc większe zniszczenia niż jakakolwiek inna stolica oprócz Warszawy. Zginęły dziesiątki tysięcy cywilów, a historyczne budynki, w tym wiele w Intramuros, legły w gruzach.
Po wojnie, w 1946 roku, Filipiny uzyskały pełną niepodległość, a Manila, mimo zniszczeń, ponownie została uznana za stolicę. Okres powojenny to czas intensywnej odbudowy i szybkiego rozwoju, który jednak przyniósł także wyzwania związane z masową migracją do miasta i pojawieniem się rozległych obszarów biedy.
Manila w Liczbach i Kulturze: Demografia i Dziedzictwo
Manila jest tyglem kulturowym i demograficznym, który odzwierciedla złożoną historię i różnorodność Filipin. Jako jedno z najbardziej zaludnionych miast świata, boryka się z wyzwaniami, ale jednocześnie kwitnie dzięki swojej multikulturowej tkance.
Populacja i Struktura Etniczna
Oficjalna populacja samego miasta Manili w 2020 roku wynosiła ponad 1,8 miliona mieszkańców, jednak w szerszym kontekście Metro Manila, liczba ta przekracza 13,4 miliona, co czyni ją jedną z największych aglomeracji miejskich na świecie. To ogromne zagęszczenie ludności stwarza presję na infrastrukturę, usługi i rynek pracy.
Manila to prawdziwa mozaika etniczna. Dominującą grupę stanowią Filipińczycy, głównie Tagalogowie, którzy są rdzenną ludnością regionu. Jednak miasto jest także domem dla znaczącej mniejszości chińsko-filipińskiej, której obecność sięga wieków i która miała ogromny wpływ na handel i gospodarkę. Binondo, manilska Chinatown, jest najstarszą na świecie i pozostaje tętniącym życiem centrum tej społeczności. Ponadto, w Manili można spotkać potomków Hiszpanów (mestizos), Amerykanów, a także liczne inne grupy etniczne z różnych regionów Filipin, które migrują do stolicy w poszukiwaniu lepszych możliwości. W ostatnich latach wzrosła również liczba obcokrajowców, w tym Koreańczyków, Japończyków, Europejczyków i Amerykanów, którzy pracują lub mieszkają w mieście. Ta różnorodność etniczna wzbogaca kulturę Manili, przejawiając się w kuchni, sztuce, muzyce i codziennym życiu.
Język Urzędowy i Religia Dominująca
W Manili, podobnie jak na całych Filipinach, obowiązują dwa języki urzędowe: filipiński (oparty głównie na dialekcie tagalskim) oraz angielski. Filipiński jest językiem ojczystym dla większości mieszkańców i jest powszechnie używany w codziennej komunikacji, mediach i edukacji. Angielski, będący spadkiem po panowaniu amerykańskim, jest szeroko rozpowszechniony, zwłaszcza w biznesie, szkolnictwie wyższym i rządzie, co czyni Filipiny jednym z największych angielskojęzycznych krajów na świecie. To ułatwia komunikację z turystami i inwestorami zagranicznymi.
Katolicyzm jest religią dominującą, wyznawaną przez ponad 80% populacji. Jego wpływ na kulturę Manili jest ogromny, widoczny w licznych kościołach, katedrach (takich jak Katedra Manilska), w świątecznym kalendarzu pełnym religijnych procesji (np. Święto Czarnego Nazarejczyka w Quiapo) i w silnym poczuciu wspólnoty. Kolonialne dziedzictwo hiszpańskie jest najsilniej odczuwalne właśnie w aspekcie religijnym. W Manili obecne są również inne wyznania, takie jak protestantyzm, islam (głównie w mniejszościach etnicznych pochodzących z południowych Filipin) oraz różne lokalne kościoły chrześcijańskie. Tolerancja religijna, choć nie pozbawiona wyzwań, jest generalnie postrzegana jako cecha filipińskiego społeczeństwa.
Gospodarczy Motor Archipelagu: Rola Manili w Ekonomii Filipin
Manila, a szerzej całe Metro Manila, jest niekwestionowanym centrum gospodarczym Filipin, napędzającym rozwój całego kraju. Jej znaczenie gospodarcze jest wielowymiarowe, obejmując szeroki zakres sektorów i przyciągając inwestycje zarówno krajowe, jak i międzynarodowe.
Główne Sektory Ekonomiczne
Gospodarka Manili i NCR charakteryzuje się dywersyfikacją, z dominacją sektora usługowego. Do kluczowych sektorów należą:
* Finanse i Bankowość: Manila jest głównym centrum finansowym Filipin, z Makati jako sercem krajowego sektora bankowego i giełdowego. Znajdują się tu siedziby największych banków, instytucji finansowych i firm inwestycyjnych.
* Handel: Miasto jest strategicznym centrum handlowym i dystrybucyjnym. Port Manilski, jeden z najbardziej ruchliwych w Azji Południowo-Wschodniej, obsługuje ogromny wolumen importu i eksportu, co czyni go kluczowym węzłem dla handlu międzynarodowego. Liczne centra handlowe, rynki i obszary handlowe (jak Divisoria) świadczą o dynamicznym sektorze detalicznym.
* Usługi Biznesowe (BPO) i Outsourcing IT: Filipiny są światowym liderem w branży BPO, a Manila jest jej głównym ośrodkiem. Centra obsługi klienta, usługi back-office, outsourcing IT i inne usługi biznesowe zatrudniają miliony ludzi, przyczyniając się znacząco do PKB.
* Turystyka: Manila przyciąga miliony turystów rocznie, zarówno międzynarodowych, jak i krajowych. Sektor turystyczny, obejmujący hotele, restauracje, centra rozrywki i agencje turystyczne, jest ważnym źródłem dochodów i miejsc pracy.
* Przemysł Lekki i Produkcja: Choć przemysł ciężki jest ograniczony, Manila i jej okolice nadal są ważnym ośrodkiem dla przemysłu lekkiego, w tym produkcji odzieży, przetwórstwa spożywczego, elektroniki i montażu. Strefy ekonomiczne w pobliżu Manili przyciągają zagranicznych inwestorów.
* Nieruchomości i Budownictwo: Dynamiczny rozwój gospodarczy napędza boom budowlany, z ciągłym wzrostem liczby wieżowców biurowych, luksusowych apartamentów, centrów handlowych i obiektów infrastrukturalnych.
Rola w Mega Manila
Manila odgrywa centralną rolę w koncepcji Mega Manila, która obejmuje cały region metropolitalny. Jest sercem transportu, łączącym różne części NCR za pomocą rozbudowanej sieci dróg, kolei miejskiej (LRT i MRT) i innych środków transportu. Jako węzeł komunikacyjny, zapewnia sprawny przepływ ludzi i towarów, co jest niezbędne dla funkcjonowania tak dużej aglomeracji.
Jej dominacja w sektorach finansowym i usługowym przyciąga do pracy miliony osób z innych miast Metro Manila i okolicznych prowincji. Manila jest również centrum innowacji i technologii, z licznymi start-upami i inkubatorami biznesowymi. Jej wpływ na krajową gospodarkę jest ogromny; Metro Manila generuje znaczną część filipińskiego PKB, co podkreśla jej niezastąpioną pozycję jako ekonomicznej lokomotywy kraju.
Kulturalne i Edukacyjne Centrum: Sztuka, Nauka i Tradycje
Manila jest nie tylko gospodarczym, ale i kulturalnym oraz intelektualnym centrum Filipin. To miasto, w którym historia spotyka się z nowoczesnością, a różnorodność kulturowa jest celebrowana poprzez festiwale, sztukę i bogate dziedzictwo akademickie.
Kultura Filipińska i Festiwale
Kultura w Manili to efekt wieków interakcji między rdzennymi tradycjami a wpływami hiszpańskimi, amerykańskimi i chińskimi. Ta synteza jest widoczna w architekturze, kuchni, muzyce, tańcu i sztuce. Mieszkańcy Manili są znani ze swojej gościnności i radości życia, co przejawia się w wielu festiwalach i uroczystościach odbywających się przez cały rok.
Do najbardziej znanych wydarzeń należą:
* Święto Czarnego Nazarejczyka (Feast of the Black Nazarene): Odbywające się 9 stycznia, to jedno z największych i najbardziej żarliwych katolickich świąt na Filipinach. Miliony wiernych gromadzą się w Quiapo, by towarzyszyć procesji figury Chrystusa z krzyżem, wierząc w jej cudowną moc.
* Araw ng Maynila (Dzień Manili): Obchodzony 24 czerwca, upamiętnia rocznicę założenia miasta przez Hiszpanów. Towarzyszą mu parady, koncerty i wydarzenia kulturalne.
* Binondo Chinese New Year: Chociaż Chiński Nowy Rok jest świętowany na całym archipelagu, w manilskiej Chinatown ma on wyjątkowo barwny i huczny przebieg, z paradami smoków, fajerwerkami i tradycyjnymi obchodami.
Manila to także stolica filipińskiej sztuki i rozrywki. Znajduje się tu Cultural Center of the Philippines (CCP), kompleks budynków teatralnych, muzeów i galerii, które prezentują filipińską sztukę performatywną i wizualną. Kuchnia manilska jest odzwierciedleniem tej różnorodności, oferując dania takie jak adobo, sinigang, lechon, pancit oraz słynne halo-halo, a także szeroką gamę kuchni międzynarodowych.
Akademia Nauk i Uniwersytety
Manila jest niekwestionowanym centrum edukacji wyższej i badań naukowych na Filipinach. To tutaj znajduje się „dzielnica uniwersytecka” (University Belt), gromadząca dziesiątki uczelni, w tym jedne z najbardziej prestiżowych w Azji Południowo-Wschodniej.
Do najważniejszych instytucji akademickich należą:
* University of Santo Tomas (UST): Założony w 1611 roku, jest najstarszym uniwersytetem w Azji i jednym z największych katolickich uniwersytetów na świecie. Posiada bogatą historię i oferuje szeroki wachlarz kierunków.
* University of the Philippines Manila (UP Manila): Część systemu University of the Philippines, uważana za najlepszą uczelnię publiczną w kraju, szczególnie silna w naukach medycznych i zdrowotnych.
* De La Salle University (DLSU): Renomowany uniwersytet katolicki, znany z programów inżynieryjnych, biznesowych i technologicznych.
* Ateneo de Manila University (ADMU): Kolejny prestiżowy uniwersytet jezuicki, ceniony za wysoki poziom nauczania w naukach humanistycznych, społecznych i biznesowych.
Uczelnie te, wraz z licznymi innymi, przyciągają studentów z całego archipelagu i z zagranicy, kształcąc przyszłe elity Filipin. Manila jest również siedzibą ważnych instytucji badawczych, takich jak Międzynarodowy Instytut Badań nad Ryżem (International Rice Research Institute – IRRI), który choć technicznie znajduje się poza Manilą, to jest blisko związany z jej środowiskiem naukowym i odgrywa kluczową rolę w zapewnianiu bezpieczeństwa żywnościowego na świecie.
Skarby Manili: Niezapomniane Atrakcje i Zabytki
Manila, choć często pomijana na rzecz rajskich plaż Filipin, skrywa wiele skarbów historycznych i kulturalnych, które zaspokoją ciekawość najbardziej wymagających podróżników.
Intramuros i Fort Santiago
Intramuros, czyli „Miasto wewnątrz murów”, to serce historycznej Manili i najważniejszy zabytek kolonialnego dziedzictwa. Zbudowany przez Hiszpanów w XVI wieku, ten ufortyfikowany obszar był centrum hiszpańskiej władzy i życia przez ponad trzysta lat. Spacerując po jego brukowanych uliczkach, można przenieść się w czasie, podziwiając odrestaurowane budynki, kościoły i fortyfikacje. Warto:
* Wynająć rower lub dorożkę (kalesę) i podziwiać architekturę.
* Odwiedzić Kościół San Agustin, najstarszy zachowany kamienny kościół na Filipinach (wpisany na Listę Światowego Dziedzictwa UNESCO), z imponującymi freskami i muzeum.
* Zwiedzić Casa Manila, zrekonstruowany dom z epoki kolonialnej, pokazujący styl życia zamożnych Filipińczyków.
W sercu Intramuros znajduje się Fort Santiago, zbudowany w 1571 roku przez Legazpiego. Ta potężna cytadela służyła jako hiszpański garnizon, ale także jako więzienie. Najsłynniejszym więźniem był José Rizal, filipiński bohater narodowy, który spędził tu swoje ostatnie dni przed egzekucją w 1896 roku. Muzeum Rizala w Forcie Santiago upamiętnia jego życie i dzieła. Fort oferuje również piękne ogrody, malownicze widoki na rzekę Pasig i bramy, które są świadkami burzliwej historii.
Muzeum Narodowe i Rizal Park
Muzeum Narodowe Filipin to kompleks kilku budynków, z których każdy poświęcony jest innemu aspektowi filipińskiego dziedzictwa. Centralny kompleks, położony wokół Rizal Park, obejmuje:
* Narodowe Muzeum Sztuk Pięknych: Mieszczące dzieła wybitnych filipińskich artystów, w tym słynny obraz „Spoliarium” Juana Luny.
* Narodowe Muzeum Antropologii: Prezentujące artefakty archeologiczne, etnograficzne i prehistoryczne, w tym słynną Czaszkę Tabon.
* Narodowe Muzeum Historii Naturalnej: Z imponującą ekspozycją filipińskiej flory i fauny.
Ten kompleks muzealny jest niezbędnym punktem dla każdego, kto chce zgłębić bogactwo filipińskiej kultury, sztuki i historii naturalnej.
Tuż obok znajduje się Rizal Park, znany również jako Luneta. Jest to jeden z największych parków miejskich w Azji i narodowe sanktuarium poświęcone José Rizalowi. Pomnik Rizala, strzeżony przez strażników, jest najważniejszym punktem parku i miejscem wielu uroczystości państwowych. Park oferuje rozległe tereny zielone, chińskie i japońskie ogrody, planetarium, a także „Kilometer Zero” – punkt odniesienia dla wszystkich odległości drogowych na Filipinach. Jest to popularne miejsce relaksu dla rodzin, par i turystów, oferujące ucieczkę od zgiełku miasta.
Inne godne uwagi atrakcje to:
* Binondo (Chinatown): Najstarsza Chinatown na świecie, oferująca autentyczne doznania kulinarne, tradycyjne sklepy i świątynie.
* Quiapo Church (Bazylika Mniejsza Czarnego Nazarejczyka): Ważny ośrodek pielgrzymkowy, szczególnie podczas Procesji Czarnego Nazarejczyka.
* Bazylika San Sebastian: Jedyny w całej Azji kościół zbudowany w całości ze stali, arcydzieło architektury neogotyckiej.
* Cultural Center of the Philippines: Kompleks galerii, teatrów i sal koncertowych, centrum życia artystycznego kraju.
Pulsujące Życie Miasta: Transport i Wyzwania Metropolii
Manila jest miastem o dynamicznym, choć często chaotycznym systemie transportu, który jest zarówno wyzwaniem, jak i integralną częścią jej tożsamości. Poruszanie się po rozległej aglomeracji metropolitalnej wymaga cierpliwości i znajomości lokalnych realiów.
System Transportu Publicznego
System transportu publicznego w Manili jest zróżnicowany i dostosowany do potrzeb milionów mieszkańców. Obejmuje:
* Metro: Manila posiada dwie linie lekkiej kolei miejskiej (LRT – Light Rail Transit) i jedną linię metra (MRT – Metro Rail Transit), które stanowią kręgosłup transportu publicznego. Pozwalają one na szybkie przemieszczanie się po mieście, choć często są przepełnione, zwłaszcza w godzinach szczytu.
* Autobusy: Liczne linie autobusowe obsługują zarówno trasy miejskie, jak i regionalne, łącząc Manilę z innymi prowincjami Luzonu.
* Taksówki i Ride-Hailing Apps: Tradycyjne taksówki są powszechne, a popularność zyskują aplikacje mobilne takie jak Grab, oferujące wygodniejszą i często bezpieczniejszą alternatywę.
* Trójkołowce (Tricycles) i Pedicabs: Na krótszych dystansach, zwłaszcza w mniej uczęszczanych uliczkach i dzielnicach, dominują trójkołowce (motor z dołączoną rikszą boczną) i pedicabs (rower z rikszą).
* Promy rzeczne: Rzeka Pasig oferuje również usługi promowe, które mogą być ciekawą alternatywą dla unikania korków i podziwiania miasta z innej perspektywy.
Wyzwania związane z transportem są znaczące. Manila jest notorycznie znana z ogromnych korków ulicznych, które potrafią sparaliżować miasto na wiele godzin. Władze inwestują w rozbudowę infrastruktury i modernizację systemu transportowego, jednak szybki wzrost populacji i liczby pojazdów powodują, że problem ten pozostaje jednym z największych wyzwań stolicy.
Jeepney jako Symbol Transportu
Jeepney to bez wątpienia najbardziej rozpoznawalny symbol transportu w Manili i na całych Filipinach. Te jaskrawo pomalowane, ekstrawagancko zdobione pojazdy są dziedzictwem II wojny światowej, powstałymi z przekształconych amerykańskich jeepów wojskowych, które Amerykanie pozostawili po zakończeniu konfliktu. Filipińczycy kreatywnie przystosowali je do transportu pasażerskiego, wydłużając nadwozie, dodając ławki i dekorując je w unikalny, odzwierciedlający indywidualność właściciela sposób.
Jeepney są nie tylko tanim i powszechnym środkiem transportu, ale także ruchomymi dziełami sztuki i ikonami filipińskiej tożsamości. Ich trasy są zazwyczaj stałe, ale elastyczne, a pasażerowie mogą wsiadać i wysiadać w dowolnym miejscu. Są one świadectwem filipińskiej pomysłowości i zaradności. Jednak w obliczu wyzwań związanych z zanieczyszczeniem powietrza i modernizacją transportu, tradycyjne jeepney stoją przed niepewną przyszłością, z programem rządowym mającym na celu ich zastąpienie nowocześniejszymi, bardziej ekologicznymi pojazdami. Mimo to, ich miejsce w historii i kulturze Manili jest niezachwiane.
Bezpieczeństwo i Codzienność: Perspektywa Mieszkańców i Turystów
Jak każda duża metropolia, Manila stawia pewne wyzwania w kontekście bezpieczeństwa. Ważne jest, aby turyści i nowi mieszkańcy byli świadomi lokalnych realiów i stosowali podstawowe środki ostrożności, aby cieszyć się pobytem w tej fascynującej stolicy.
Przestępczość i Środki Bezpieczeństwa
Manila boryka się z problemem przestępczości, zarówno drobnej, jak i zorganizowanej. Drobne kradzieże, takie jak kradzieże kieszonkowe i oszustwa, są niestety powszechne, zwłaszcza w zatłoczonych miejscach, na targowiskach i w transporcie publicznym. Występują również
